۞ پیامبر اکرم(ص) :
خداوند، مؤمن صاحب حرفه را دوست دارد.

  • شناسه : 8948
  • 24 سپتامبر 2020 - 9:54
  • 2027 بازدید
  • ارسال توسط :
جاودان‌کننده ادبیات عامیانه ایران
گزارش نشست مجازی بزرگداشت دکتر محمد جعفر محجوب

جاودان‌کننده ادبیات عامیانه ایران

مراسم مجازی بزرگداشت دکتر محمد جعفر محجوب؛ استاد دانشگاه تهران، ادیب و فرهنگ پژوه به همت انجمن آثار و ‏مفاخر فرهنگی دوشنبه ۳۱ شهریورماه ۱۳۹۹ برگزار شد. در این مراسم حسن بلخاری رئیس انجمن آثار و ‏مفاخر فرهنگی،مهدی محقق رئیس هیأت مدیره انجمن، محمد جعفر یاحقی استاد دانشگاه فردوسی مشهد، مهدی ‏ماحوزی عضو هیأت علمی […]

مراسم مجازی بزرگداشت دکتر محمد جعفر محجوب؛ استاد دانشگاه تهران، ادیب و فرهنگ پژوه به همت انجمن آثار و ‏مفاخر فرهنگی دوشنبه ۳۱ شهریورماه ۱۳۹۹ برگزار شد. در این مراسم حسن بلخاری رئیس انجمن آثار و ‏مفاخر فرهنگی،مهدی محقق رئیس هیأت مدیره انجمن، محمد جعفر یاحقی استاد دانشگاه فردوسی مشهد، مهدی ‏ماحوزی عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اسلامی و نصرالله حدادی پژوهشگر و تهران شناس سخنرانی کردند.‏

در باب ادب و فتوت محجوب
حسن بلخاری درابتدای این برنامه گفت: در میان آثار متنوع و متعدد استادِ ادب عامه، دکتر محمدجعفر محجوب، اثری نیز در باب ‏فتوت‌نامه‌ها وجود دارد: تصحیح و چاپ فتوت‌نامه سلطانی اثر مولانا حسین واعظ کاشفی سبزواری که در سال ۱۳۵۰ توسط بنیاد ‏فرهنگ ایران چاپ و منتشر شده است.برای این حقیر که سال‌هاست در جهت کشف مبانی نظری و حکمی هنر و معماری ایران ‏قدم و قلم می‌زنم و بی‌شک یکی از منابع بنیادی و بسیار مستند در کشف مبانی حکمی و سلوک رفتاری هنرمندان، صنعت‌گران، ‏بنایان و معماران را فتوت‌نامه‌ها به‌ویژه فتوت‌نامه سلطانی می‌دانم، این انتخاب دکتر محجوب برای من هم بسیار جالب توجه بود و ‏هم سؤال برانگیز‎.‎
اوادامه داد: سؤال برانگیزی، از این رو که چگونه یکی از برجسته‌ترین ادیبان و فرهنگ پژوهان معاصر که در باب ادبیات ایران از ‏عصر فردوسی تا جهان معاصر بسیار تلاش نموده و آثاری چون: آف‍ری‍ن ف‍ردوس‍ی، ادب‍ی‍ات ع‍ام‍ی‍ان‍ه ای‍ران (م‍ج‍م‍وع‍ه م‍ق‍الات درب‍اره ‏اف‍س‍ان‍ه‌ه‍ا و آداب و رس‍وم م‍ردم ای‍ران‌)، از هفت پیکر تا هشت بهشت (تأملاتی در شعر فارسی، ان‍ت‍خ‍اب و ان‍طب‍اق م‍ن‍اب‍ع ادب ف‍ارس‍ی ‏ب‍رای ت‍دوی‍ن ک‍ت‍اب‌ه‍ای ک‍ودک‍ان و نوجوانان)، ت‍ح‍ق‍ی‍ق در اح‍وال و آث‍ار و اف‍ک‍ار و اش‍ع‍ار ای‍رج م‍ی‍رزا و خ‍ان‍دان و ن‍ی‍اک‍ان او، خ‍اک‍س‍ت‍ر ‏ه‍س‍ت‍ی، درب‍اره ک‍ل‍ی‍ل‍ه و دم‍ن‍ه (ت‍اری‍خ‍چ‍ه، ت‍رج‍مه‌ها و دو ب‍اب ت‍رج‍م‍ه ن‍شده از ک‍ل‍ی‍ل‍ه و دم‍ن‍ه‌)، س‍ب‍ک خ‍راس‍ان‍ی در ش‍ع‍ر ف‍ارس‍ی (ب‍ررس‍ی ‏م‍خ‍ت‍ص‍ات س‍ب‍ک‍ی ش‍ع‍ر ف‍ارس‍ی از آغ‍از ظه‍ور ت‍ا پ‍ای‍ان ق‍رن پ‍ن‍ج‍م ه‍ج‍ری‌) ن‍م‍ای‍ش ک‍ه‍ن ای‍ران‍ی‌، ‏درخشنده چون مهر‏: مقاله‌هایی در نثر ‏کهن فارسی (تفسیر ـ داستان ـ ادبیات عامه) پدید آورده، در میان تحقیقات و تتبعات خود به فتوت‌نامه‌ها روی آورد؟ پاسخ این ‏سؤال را در بنیادگذاری رویکردی نوین به ادبیات ایران توسط دکتر محجوب یافتم: ادب عوام: «محمدجعفر محجوب، پایه‌گذار ‏کرسی «ادب عوام» در دانشکده هنرهای دراماتیک بود پیش از آن، هیچ دانشکده‌‌ای چنین درسی نداشت مسلماً آشنا شدن ‏دانشجویانِ رشته‌های نمایشی با ظرایف ادب عوام و آداب و رسوم نمایش‌های بومی در پرورش ذوق آنان بسیار سودمند است» ‏
رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی اضافه کرد: از همین روست که محجوب در مصاحبه‌ای، ادبیات رسمی ایران را شامل دو رشتة ‏شعر و نثر دانسته اما ادبیات عوام را دارای سه بخش شعر، نثر و ادبیات نمایشی می‌داند.ادبیاتی نمایشی که شامل نقالی، ‏معرکه‌گیری، تقلید و تعزیه‌خوانی است‎.‎
او تأکید کرد: محجوب در بازشناسی ریشه‌های تاریخی این ادبیات نمایشی به کتاب فتوت‌نامه سلطانی می‌رسد و این اثر را که از ‏جمله فصولش «در شرح حال ارباب معرکه» بود تصحیح و با مقدمه‌ای عالمانه و تفصیلی به چاپ می‌رساند.(در سال ۱۳۵۰) و از ‏این راه کمک شایانی به تحقیق و تتبع در باب فتوت‌نامه‌ها می‌نماید.‏
استاد دانشگاه تهران در ادامه سخنان خود گفت: مقدمة بیش از صد صفحه‌ای او در این کتاب، یکی از مراجع مهم فتوت و ‏فتوت‌نامه‌شناسی در تاریخ ایران و اسلام است.محجوب در این مقدمه از معنای فتوت می‌گوید و از کاربرد کلمه فتی در قرآن و نیز ‏شرح لافتی الاعلی لاسیف الاذوالفقار.تلاش وی در کشف ریشه‌های تاریخی فتوت و نیز ظهور فتیان و فتوت‌نامه‌ها و مهم‌تر تأثیرات ‏فردی و اجتماعی آن بسیار ستودنی است.محجوب در این مقدمه شرح می‌دهد چگونه اخلاق فتیانی در صدراسلام به نوعی سلوک ‏رفتاری زاهدان مسلمان تبدیل و سپس از طریق همین زهد به جهان تصوف و عرفان وارد شد، آنچنانکه به بابی از ابواب عرفان و ‏حکمت ما بدل گردید.دقیقاً از همین روست که محجوب نخستین تعاریف از فتوت و فتیان را از عرفای به نامِ دوران اولیه تصوف ‏اسلامی ذکر می‌کند همچون معروف کرخی که گفته بود «جوانمردان را سه نشانه است: وفای بی‌خلاف و مدح بی‌چشم داشتِ ‏پاداش و بخشیدن بی‌سؤال».‏
بلخاری دربخش دیگری از سخنان خود بیان کرد: یکی دیگر از مراجع دکتر محجوب در بیان تاریخچه و سیر تحول فتیان، رجوع ‏به سفرنامه ابن‌بطوطه است.وی شرح می‌دهد چگونه در شهرهایی چون قونیه و اصفهان فتیان ظاهر شده و پیش از آن‌که نمود و ‏نماد حکومت باشند، نمود اخلاقیاتی برجسته در میان مردم بودند.البته ابن‌بطوطه نامی از فتیان و جوانمردان نمی‌برد اما در میان ‏گروه‌های اجتماعی به صفاتی اشاره می‌کند که از دیدگاه محجوب همان‌ها، صفات فتیان و جوانمردان است‎.‎بازگشت منشأ اصلی ‏جریان‌های فتوت که مردم بوده‌اند بحث بعدی دکتر محجوب است.از دیدگاه آن مرحوم، آیینی که از میان مردم و توده‌ها آغاز ‏شده بود به میان مردم بازگشت و فتوت به تصوفی عامیانه بدل شد که دارای راه و رسم‌های ساده و عملی در حد فهم پیشه‌وران و ‏جنگجویان و کشاورزان و خلاصه عامه مردم بود و دراین مسیر علم فتوت نیز پدید آمد که به تعبیر کاشفی در فتوت‌نامه سلطانی، ‏شعبه‌ای از علم تصوف بود.‏
اودرپایان سخنرانی خود گفت: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی قدردان زحمات گرانقدر بزرگان و دانشورانی است که با تحقیق و تتبع ‏جانفرسای خویش در شناسایی و شناساندن فرهنگ ایران و اسلام کوشیدند.خداوند همه این رهروان صدیق علم و آگاهی را مورد ‏رحمت خاصه خود قرار داده و به‌ویژه روح مرحوم دکتر محمدجعفر محجوب را قرین رحمت و آمرزش فرماید.از همکاران ارجمندم ‏که در این دوران کرونایی باعث نشر کتاب ارجنامه آن مرحوم شدند، سپاسگزارم و نیز از نویسندگان گرانقدری که با ارسال مطلب ‏و مقاله بر وزانت این ارجنامه افزودند.‏

محجوب؛ متخصص در سبک شناسی
در ادامه این نشست مجازی، مهدی محقق طی سخنان کوتاهی گفت: مرحوم دکتر محمدجعفر محجوب، از ادبا و دانشمندان ‏همزمان ما بودند، در زبان و ادب فارسی مهارت داشتند، رساله دکتری ایشان درباره سبک‌های مختلف بود و در سبک‌شناسی ‏متخصص بودند.‏
اوافزود: من و ایشان در درس مرحوم بدیع‌الزمان فروزانفر هم‌کلاس بودیم.در آن کلاس مرحوم سیدجعفر شهیدی و آقای دکتر ‏احمد مهدوی دامغانی هم حضور داشتند و کلاس پرباری بود.فروزانفر هم در درس خود درباره تحلیل تاریخی و جایگاه ادبیات ‏فارسی در دوره‌های مختلف سنگ تمام می‌گذاشت.‏
رئیس هیأت مدیره انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تأکید کرد: محمدجعفر محجوب دانشمند بود.ایشان و سایرین مایه افتخار ‏دانشکده ادبیات بودند.‌‏

محجوب؛ استاد مسلم ادب فارسی
درادامه مهدی ماحوزی سخنرانی کرد.اودرابتدا گفت: محجوب استاد مسلم سبک خراسانی در شعر فارسی است.‌‏
اوادامه داد: نخست از خواجه شیراز، حافظ شیرین سخن همت می‌طلبم که در غزلی بلند و سراسر شوریدگی و سرمستی، زبان ‏حال ما در وصف محمدجعفر محجوب و هنر و فرهنگ آن شادروان رقم زده است: «عاشق و رند و نظربازم و می‌گویم فاش / تا ‏بدانی که به چندین هنر آراسته‌ام»‌‏
ماحوزی افزود: محجوب، این وجود گران‌سنگ که استاد مسلم ادب فارسی، پژوهش‌های فرهنگی و تاریخی است، استاد دانشگاه‌های ‏تهران و تربیت معلم و دیگر مراکز علمی کشور در همه مقاطع تحصیلی از یک سو ، و استاد پژوهشگر نام‌آور به‌ویژه پس از انقلاب ‏فرهنگی در پنجاب پاکستان، آکسفورد انگلستان و استراسبورگ فرانسه ، کالیفرنیا و برکلی آمریکا و از سوی دیگر بوده است. از ‏کارهای معتبر ادبی و پژوهشی وی، معرفی تام و تمام کلیله و دمنه، فن نگارش، برگزیده آثار نویسندگان معاصر، برگزیده غزل‌های ‏شمس تبریزی، رساله‌ای ویژه در زمینه ادبیات کودک و نوجوان و بویژه اثر بی بدیل او «آفرین فردوسی» است که دربردارنده ‏مجموعه مقالات این ادیب فرزانه درباره حکیم ابوالقاسم فردوسی است. وی همچنین مقالاتی پربار در باب خواجه شیراز به نام ‏‏«صدای عشق» و تصحیح کلیات عبید زاکانی و …دارد.‌‏
او ادامه داد: محجوب در جاودان ساختن ادبیات عامیانه نقشی ابتکاری دارد. مقاله‌های مختلف او درباره آداب و رسوم مردم ایران و ‏اثر جاودانش به نام «ادبیات عامیانه ایران»، از کارهای ماندگار اوست. در این کار سترگ، همسر فرهیخته استاد محجوب، خانم ‏زهرا اقبال، برادر گرامی‌اش آقای حسن اقبال و دختر محبوبش خانم شهرزاد محجوب و دوستش دکتر حسن ذوالفقاری کوشش‌های ‏فراوان داشته‌اند .‌‏
او تصریح کرد: چیرگی استاد بر زبان‌های عربی ، فرانسه و انگلیسی در گستردگی دامنه پژوهش‌های او و پیمودن مراتب علمی‌اش، ‏نقشی اساسی داشته است و با توجه به آنچه گفته آمد، در مجموع باید گفت «سبک خراسانی در شعر فارسی» شاهکار اوست. در ‏این اثر، مختصات سبکی شعر فارسی از ظهور تا پایان قرن پنجم بررسی شده است. ‌‏
عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی ادامه داد: در این اثر، دکتر محجوب با توجه به مفهوم سبک در مغرب‌زمین و به‌ویژه در ‏اندیشه ارسطو، بر‌آن است که این حکیم می‌گوید به اندازه انواع مختلف ادبی، چون ادب غنایی، حماسی، تعلیمی و نمایشی، سبک ‏های ادبی وجود دارد. زیرا کیفیت سبک غنایی با کیفیت سایر سبک‌ها متفاوت است. ارسطو طبقه‌بندی سبک‌های ادبی بر اساس ‏انواع ادبی را دقیق‌تر می‌داند. ‌‏
ماحوزی با اشاره به تعریف سبک ادبی از دیدگاه بوفون، نویسنده فرانسوی گفت: سبک عبارت است از طرز بیان آنچه در ضمیر ما ‏جوانه می‌زند. هر گوینده و نویسنده‌ای تنها در عصر خود صاحب آن سبکی است که داشته‌اند یا دارند. ساختمان زبان و سرشت ‏آن در ماهیت سبک آن نویسنده مؤثر است. هر زبان در هر دوره‌ای ساختمانی دارد که ویژه آن دوره است. حافظ و مولانا را باید با ‏سبک زبانی خود آنها شناخت. فلسفه تفاوت سبک‌های خراسانی، عراقی و هندی درست در همین نکته نهفته است که سبک، قائم ‏است بر لفظ که آفریننده معنی است. در زبان‌شناسی جدید هم معانی ذهنی نویسنده و گوینده را قائم به الفاظی می‌دانند که آن ‏معانی ذهنی را آفریده است. غربیان هم معتقدند که سبک ساده، سبکی است بیرون از صنایع ادبی که امروز بدان سبک مرسل ‏گویند. سبک مبالغه‌آمیز و لبریز از صنایع لفظی و معنوی، سبک عالی و مصنوع است و سبک معتدل، حد وسط میان آن دو است. ‏گلستان سعدی ما، نمونه کامل نثر سبک عالی است.‌‏

مخاطبین عام و خاص محجوب
چهارمین سخنران این نشست محمد جعفر یاحقی بود.او طی سخنانی گفت: دکتر محجوب در زمینه نزدیک کردن اساطیر و ‏ادبیات حماسی به حوزه فرهنگ عامه، بسیار شاخص است.بیشترین همت ایشان متوجه ادبیات عامه بود.مقالات مختلفی از ایشان ‏درباره شاهنامه‌شناسی چاپ شده است که بخشی از آنها در کتاب «آفرین فردوسی» منتشر شده است و این نشان‌دهنده علاقه ‏ایشان به شاهنامه‌پژوهی و انطباق آن با ادبیات عیاری است.‏
استاددانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد:این کتاب، افق کار دکتر محجوب است که مسائل سنگین و پیچیده را به حوزه فهم مردم ‏می‌برد.نکته قابل‌توجه این کتاب، زبان ساده و داستان‌وار و همه‌کس فهم آن است تا برای عموم قابل‌استفاده باشد. مخاطب دکتر ‏محجوب در همه پژوهش‌ها عموم مردم هستند در عین اینکه خواص هم می‌توانند از آن بهره‌مند شوند.‌‏
اواضافه کرد: در کتاب «آفرین فردوسی»، هدف اصلی او آشتی دادن علاقه‌مندان به زبان فارسی با شاهنامه فردوسی است؛ وی در ‏این کتاب به مباحث عمومی‌تر شاهنامه پرداخته است.محجوب فارغ از فرهنگ عامه، به دو قله شعر فارسی، یعنی فردوسی و حافظ ‏هم عشق می‌ورزید.مدتی در فرانسه و آمریکا بود، جلسات متعدد شاهنامه‌خوانی و حافظ‌خوانی داشت.درس‌گفتارهای او درباره ‏شاهنامه، بعدها به صورت کاست و هم به شکل دیجیتالی منتشر شد و امروز یکی از بهترین و مؤثرترین درس‌گفتارها در این حوزه ‏است. ‌‏

محجوب؛استاد یگانه
نصرالله حدادی سخنرانی پایانی این نشست مجازی بود که به ایراد سخن پرداخت.اوگفت: محجوب انسان یگانه‌ای در نوع خودش ‏بود، از باب اینکه توانست فرهنگ عامه را به عنوان یک کرسی در دانشگاه تهران به‌پا کند.او توانست ادبیات عامه را به دانشگاه ‏ببرد و تدریس کند و امروز بسیاری از دانشجویانش راه او را ادامه می‌دهند.‌‌‏
او افزود: در برهه‌‌ای از تاریخ که کشور در هرج‌و‌مرج بود و عواقب جنگ جهانی اول دامن‌گیر ایران بود، محمدجعفر محجوب به دنیا ‏آمد.دراین میان ثبت و ضبط فرهنگ عامه و داستان‌هایی که او عمری را صرف آنها کرد، واقعا قابل توجه و مهم است.‏
این پژوهشگر حوزه تهرانشناسی ادامه داد: محمدجعفر محجوب، با دقت بسیار زیاد لغات و اصطلاحات مردم را ثبت و ضبط ‏می‌کرد.خیلی‌ها اصطلاحات و ضرب‌المثل‌ها را جمع‌آوری کرده‌اند ولی این‌ها حالت عامیانه دارند.اما کار محجوب، ورای اینهاست.او ‏داستان‌های عامیانه مردم کوچه و بازار را جمع‌آوری کرد که مربوط به روزگاری بود که مردم پای کرسی‌ها می‌نشستند و داستان ‏می‌خواندند.او این داستان‌ها را به دانشگاه برد و تبدیل به واحد درسی کرد.وجه دیگر کار او این است که خودش تحقیق میدانی ‏می‌کرد، به قهوه‌خانه‌ها و زورخانه‌ها می‌رفت و اصطلاحات رایج در آنجا را هم از نظر آواشناسی و هم از نظر معنایی ثبت و ضبط ‏می‌کرد.یکی از کارهای او این است که سخنوری، نوعی مشاعره که در قهوه‌خانه‌ها انجام می‌شد، را ثبت کرد.کار دیگر او، جمع‌آوری ‏فتوت‌نامه‌ها است.آنچه ما امروز مثلا «اخلاق کسب و پیشه» می‌نامیم، در گذشته به شکل فتوت‌نامه‌هایی بودند که شرافت کاری و ‏منشور اخلاقی اصناف مختلف را ‌در‌بر‌می‌گرفت.‌‏

درپایان این نشست، ضمن رعایت پروتکل‌های بهداشتی با حضور ریاست و معاونین پژوهشی و اجرائی انجمن لوح تقدیر و سپاس ‏انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به خانم شهرزاد محجوب فرزند ارشد مرحوم دکتر محمدجعفر محجوب اهداء شد.‏

پاسخ دادن

ایمیل شما منتشر نمی شود. فیلدهای ضروری را کامل کنید. *

*