با عنايت به اينكه انجمن آثار و مفاخر فرهنگي جايگزين انجمن آثار ملّي و ادامه دهندة راه آن به شمار مي رود، لازم دانستيم شمّه‌اي از سابقة تاريخي و نحوة تشكيل و عملكرد اين سازمان را به اطّلاع خوانندگان گرامي برسانيم.
دورة اوّل فعّاليّت انجمن به سال 1301 لغايت شهريور 1320 هجري شمسي بر مي‏گردد. در پاييز سال 1301 گروهي از رجال دانشور و علاقه‌مند به آثار تاريخي و افتخارات پيشين ايران براي نگهداري و تعمير ابنيّة تاريخي و پاس حرمت يادگارها و مفاخر فرهنگي و هنري قديم ايران گردهم آمده، پيرو تدوين يك اساسنامة 14 ماده اي «انجمن آثار ملّي» را تشكيل دادند.

نخستين اقدام مهم و اساسي انجمن، بناي آرامگاه حكيم ابوالقاسم فردوسي طوسي و تشكيل مجمع بين‌المللي به مناسبت هزارمين سال تولّد وي بود كه در سال 1313 هجري شمسي برگزار شد. مضافاً بر اين چاپ 8 عنوان كتاب در خصوص ابنيّة تاريخي ايران و الواح تاريخي تخت جمشيد از ديگر فعّاليّت هاي انجمن در اين دوره بوده است. پس از مراسم مذكور انجمن تا آذر ماه سال 1323 به دليل تحوّلات سياسي و نظامي (اشغال ايران توسّط متفقين و تغيير حكومت ايران) كه در ايران آن زمان ايجاد شده بود از فعّاليّت باز ماند. در اين تاريخ بود كه با تصويب اساسنامه‌اي جديد در اصل دورة دوم فعّاليّت انجمن آغاز و تا سال 1357 منشاء خدمات ارزنده‌اي به فرهنگ و تمدّن ايران زمين شد. از شروع دومين دورة فعّاليّت انجمن آثار ملّي به دليل در پيش بودن هزارمين سال تولّد شيخ‌الرئيس ابوعلي سينا دو اقدام مهم منظور نظر اعضاي انجمن بود. يكي بناي آرامگاه سعدي كه در سال 1331 افتتاح شد و ديگري برپاداشتن جشن هزارة ابن سينا و بناي آرامگاه جديد او در همدان.
از ديگر خدمات انجمن آثار ملّي در دورة دوم فعّاليّت خويش، ساخت آرامگاه نادرشاه افشار، حكيم عمر خيام، شيخ فريدالدّين عطار نيشابوري، استاد كمال‌الملك، باباطاهر عريان، صائب تبريزي، شيخ روزبهان، سيبويه، شيخ ابوالحسن خرقاني، شاه شجاع، ابن يمين فريومدي، ابوالحسن بيهقي، اوحدي مراغه‌اي و بسياري از بزرگان و نام آوران ايران زمين كه شمار آنان به بيش از 30 آرامگاه و بناي يادبود مي رسد.
بناهايي كه هم اكنون يكي از جاذبه‌هاي توريستي و گردشگري كشور به شمار مي آيند.
شاخه‌اي ديگر از فعّاليّت انجمن در اين دوره، تعمير و مرمّت بناهاي تاريخي ايران در شهرهاي اصفهان، شيراز و خراسان بوده، مضاف بر اين طبع و نشر قريب به 142 عنوان كتاب و رساله كه غالباً صبغة اسلامي داشته‌اند از آثار بزرگان ايران و كتاب‏هاي مربوط به جغرافياي تاريخي شهرهاي ايران به چاپ رسانده است.
سفارش به ساخت هفت طرح سياه قلم از شعرا و دانشمندان ايران و همچنين 13 تنديس از جنس گچ، سنگ مرمر و برنز شامل مجسّمة نشستة فردوسي (هدية دولت ايران به دولت ايتاليا)، مجسّمة نشستة فردوسي در باغ آرامگاه فردوسي در شهر طوس، مجسّمة عظيم‌الجثه در باغ نادري شهر مشهد، مجسّمة نيم تنة خيام در آرامگاه خيام در نيشابور، مجسّمة نشستة خيام در پارك لالة تهران، مجسّمة ايستادة فردوسي در ميدان فردوسي تهران، كتيبة نيم برجسته از صورت كمال‌الملك در آرامگاه ايشان در نيشابور، نيم تنة نادر شاه در موزة نادري آرامگاه ايشان در مشهد، مجسّمة اميركبير در ايتاليا، مجسّمة يعقوب ليث صفاري در زابل، مجسّمة بوعلي سينا در ميدان بوعلي شهر همدان، مجسّمة سعدي در شيراز، از اين جمله مي باشند.
در اين دوره بود كه به علّت نداشتن محلّ ثابتي براي استقرار انجمن، مؤسّسين انجمن در صدد تهية ساختماني براي اسكان دائمي برآمدند، لذا در سال 1346 هجري شمسي خانة قديمي متعلّق به اميربهادر واقع در محلّ معروف به سر پل اميربهادر كه در ضمن واجد شرايط مناسب نيز بوده براي استقرار دائمي انجمن خريداري، بازسازي و مرمّت شد. لازم به توضيح است كه اين ساختمان هم اكنون نيز جايگاه اصلي انجمن در تهران مي باشد.
دورة دوم فعّاليّت انجمن آثار ملّي با تحوّلات ناشي از انقلاب اسلامي در سال 1357 هجري شمسي به پايان مي‏رسد. پس از پيروزي انقلاب اسلامي با توجّه به اينكه اكثر اعضا و هيأت مؤسّس «انجمن آثار ملّي» از افراد متنفّذ رژيم گذشته بودند، عملاً امكان تشكيل و ادامة كار هيأت مذكور منتفي گرديد و در وضعيت خاص ماه‌هاي اوّليّة پس از پيروزي انقلاب دولت خود متكفّل ادارة انجمن آثار ملّي شد.
در اين مدّت به علّت عدم فعّاليّت انجمن تنها تعدادي از كتاب‏هايي كه در قبل از انقلاب سفارش چاپ آنها داده شده بود منتشر گرديد.
از اين مقطع به بعد عملاً كلّيّة فعّاليّت‌هاي انجمن متوقّف شد و اموال آن مورد تصرّف سازمان‌هاي مختلف قرار گرفت.
در سال 1365 با توجّه به بررسي‌هاي مفصّل شوراي فرهنگ عمومي و تشخيص ضرورت انتظام بخشيدن به امر معرّفي و بزرگداشت سر آمدان و مفاخر اسلام و ايران تصميم گرفته شد كه انجمن آثار ملّي با تغييري مختصر در وظايف و تغيير در نام به «انجمن آثار و مفاخر فرهنگي» شروع به فعّاليّت مجدّد نمايد.
پيشنهاد مزبور از طريق وزير محترم فرهنگ و ارشاد اسلامي به رياست محترم شوراي عالي انقلاب فرهنگي ارائه شد و سرانجام طيّ جلسات 124 و 128 شوراي عالي انقلاب فرهنگي مورّخ 31/6/66 و 21/7/66 رئوس اصلي اساسنامة جديد انجمن آثار و مفاخر فرهنگي تصويب شد.
پس از آن تا سال 1370 اقدام موثّري در مورد راه اندازي انجمن به عمل نيامد. تا اينكه در نيمة دوم سال 1370 اعضاي تكميلي هيأت امناي انجمن به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي رسيد و از سوي وزير محترم فرهنگ و ارشاد اسلامي مدير اجرايي انجمن براي راه‌اندازي آن تعيين گرديد.
با اين وجود انجمن تا سال1372 فاقد هر گونه اعتبار جاري براي انجام فعّاليّت‌ها و وظايف محوّلة خود بود و تنها بر اساس مساعدت‌هاي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي و كمك ارگان‌ها و شخصيّت‌هاي مختلف بود كه توانست اقداماتي جهت راه اندازي انجمن شكل گيرد.
در طي اين سال عمليّات تعمير و بازسازي ساختمان تاريخي و با ارزش انجمن كه حدود يكصد سال قدمت دارد و بر اثر جنگ شهرها و زلزله تهران آسيب ديده بود به همراه طرّاحي و اجراي پروژة توسعة كتابخانة انجمن و همچنين بازسازي 3000 مترمربع بنا و محوّطه‌سازي و فضاسازي صورت گرفت.
لذا با عنايت به مطالب مذكور فعّاليّت رسمي و عملي انجمن آثار و مفاخر فرهنگي (دوره سوم فعالیت انجمن) پس از مصوّبة جلسة 258 مورّخ 1/6/73 شوراي مشترك و تأييد شوراي عالي انقلاب فرهنگي در جلسة 338 مورّخ     29/6/73 و تصويب متمّم اساسنامه، پس از گذشت 16 سال وقفه در انجام وظايف اصلي انجمن در سال 1373 آغاز شد.

آخرین ویرایش: 1389/05/03