دکتر حسن بلخاری در آئین رونمایی از نسخه نفیس خمسه شاه‌طهماسبی:

نظامی از این رو حکیم است که شعرش تجلی حکمت و اندیشه است

آئین رونمایی از بازنشر نسخه نفیس خمسه شاه‌طهماسبی شنبه ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ در تالار ایرانِ فرهنگستان هنر، با حضور چهره‌هایی چون حسن بلخاری رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، سید محموددعایی مدیرمسوول روزنامه اطلاعات، پیروز حناچی شهردار تهران، علیرضا اسماعیلی سرپرست فرهنگستان هنر، غلامعلی حدادعادل رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بهمن نامورمطلق دبیر علمی […]


آئین رونمایی از بازنشر نسخه نفیس خمسه شاه‌طهماسبی شنبه ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ در تالار ایرانِ فرهنگستان هنر، با حضور چهره‌هایی چون حسن بلخاری رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، سید محموددعایی مدیرمسوول روزنامه اطلاعات، پیروز حناچی شهردار تهران، علیرضا اسماعیلی سرپرست فرهنگستان هنر، غلامعلی حدادعادل رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بهمن نامورمطلق دبیر علمی همایش «خمسه‌نگاری؛ بازنمود خمسه نظامی در هنر» ، سید مهدی حسینی عضو پیوسته فرهنگستان هنر و سید محمدمجتبی حسینی معاون هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد.
حسن بلخاری طی سخنانی کوتاهی دراین مراسم با اشاره به شخصیت نظامی گنجوی گفت: نام کامل نظامی، جمال‌الدین ابومحمد الیاس بن یوسف نظامی گنجوی، متخلص به حکیم است. در این باب که چرا به او حکیم می‌گفتند باید به نکته‌ای اشاره کنم؛ ارسطو کتابی دارد به نام بوطیقا که در این کتاب بحثی فوق‌العاده زیبا درباره تفاوت بین مورخ و فیلسوف را آورده است. از دیدگاه او، مورخ از وقایعی سخن می‌گوید که انجام و تمام شده است. درحقیقت تاریخ، بیان وقایع مضبوط و انجام‌شده است. اما هنگامی که شاعر سخن می‌گوید، بیانش باید امکانی باشد؛ یعنی در سرنوشت همه آدمیان بتواند تکرار شود.
رئیس گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنراضافه کرد: رسول گرامی اسلام(ص) فرموده اند: آن مِنَ الشِّعرَ لَحِکمَهً؛ برخی شعرها عین حکمت است، یعنی شاعر بازگوکننده سرنوشت حقیقی انسان‌هاست و برای همین حکیم نامیده می‌شود و از این روست که نظامی، حکیم خوانده شده است، چنان که این لقب به فردوسی نیز تعلق گرفته است.
رئیس انجمن آثار و مفاخرفرهنگی در پایان سخنان خود، ابیاتی از منظومه خسرو و شیرین نظامی گنجوی که بیانگر جایگاه و عظمت این منظومه و به نحوی زبان حال بزرگداشت اثر او در چنین روزی است را قرائت کرد .

احیا و حفظ و اشاعه سنّت ارزشمند کتاب‌آرایی
علیرضا اسماعیلی، سرپرست فرهنگستان هنر، نیز در ابتدای این مراسم گفت: «سنت کتاب‌آرایی در تاریخ هنر ایران سابقه‌ای دیرینه دارد. از میان متون کهن فارسی، شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی، هفت‌اورنگ جامی و کلیله‌ودمنه بیش از دیگر متون در گذشته برای تصویرگری و کتابت مورد توجه هنرمندان بوده است. از عصر زرین کتاب‌آرایی و مجموعه‌سازی در اوایل دوره صفوی که دنباله سنّت شکوفای هرات دوره تیموری است، نسخ خطی بسیار نفیس و ارزشمندی باقی مانده است که در میان آنها شاهنامه شاه‌طهماسبی و خمسه شاه‌طهماسبی از جایگاهی ویژه برخوردارند. فرهنگستان هنر طبق وظایف اساسنامه‌ای خود همواره برای شناسایی و معرفی این‌گونه نسخ مهم هنری، به طرق مختلف ازجمله بازنشر آنها، اهتمامی ویژه ورزیده است. شناسایی و بازنشر این نسخ می‌تواند ضمن احیا و حفظ و اشاعه سنّت ارزشمند کتاب‌آرایی، در الگوسازی و خلق آثار جدید هنرمندان معاصر کشورمان نیز الهام‌بخش و راهگشا باشد. »

فعالیت های مشترک دو فرهنگستان
در بخش دیگری از این برنامه ، غلامعلی حدادعادل طی سخنانی گفت: فرهنگستان هنر و فرهنگستان زبان و ادب فارسی گاهی درباره یک اثر ادبی کار می‌کنند، اما از دو زاویه مختلف. در فرهنگستان هنر یک اثر ادبی را به اعتبار جنبه هنری معرفی می‌کنند و در فرهنگستان زبان و ادب فارسی به جنبه ادبی و زبانی اثر نگاه می‌کنند. بر همین اساس شاهنامه شاه‌طهماسبی و خمسه شاه‌طهماسبی هر کدام برای این دو فرهنگستان به دو اعتبار مختلف اهمیت دارند. »
اوادامه داد: «آنچه می‌خواهم بر آن تاکید کنم، معنای فرهنگی و تمدنی کتاب‌هایی مانند شاهنامه شاه‌طهماسبی و خمسه شاه‌طهماسبی است. باید برای درک این موضوع به سال‌های ۹۴۰ تا ۹۵۰ هجری قمری بازگردیم. در ایران آن روزگار، مدیریتی اعمال شده که عده‌ای از خوش‌نویسان و نقاشان و نگارگران طراز اول، بتوانند چنین اثر هنری فاخر و ماندگاری خلق کنند. باید ببینیم جامعه آن روزگار، چه جامعه‌ای بوده که در آن می‌توانستند چنین اثری به وجود بیاورند. روح این اثر، شعر نظامی است. اصلِ این نسخه، که پنج مثنوی عاشقانه و عارفانه بسیار فاخر است، مانند نگینی بوده که شاه‌طهماسب تصمیم گرفته آن را روی یک رکاب و خاتم انگشتری زیبا بنشاند. در واقع خلق این اثر در آن دوره، نصب‌کردن نگینِ شعر نظامی روی انگشتری زیبا بوده است. »

هنر، چراغ است
سخنران دیگر این آئین، سید محمدمجتبی حسینی بود، او بیان کرد: «هنر چراغ و آیینه است. هنر آیینه است، زیرا که تصویری بی‌دریغ و روشن از زمانه خود ارائه می‌دهد. برای شاخص‌شدن بیست هنرمند که در یک شاهکار، نقش‌آفرین می‌شوند، حتما دویست، دوهزار و شاید بیست‌هزار هنرمند ارزشمند و فعال باید حضور داشته باشند. حضور این تعداد هنرمند نشان‌دهنده حاکمانی است که قدر هنر را می‌دانسته‌اند.»
حسینی تاکید کرد: «هنر چراغ است؛ چراغی برای نشان‌دادن فردا. هر چقدر این چراغ، پرنورتر و درخشان‌تر باشد، پیش پایِ روشن‌تری خواهیم داشت که به ما این امکان را می‌دهد که امیدوارتر به فردای زیبا فکر کنیم. در این اثر، با مشارکت هنر هنرمندان طراز اول جامعه ایران، سعی بر آن بوده که کلام و سخن معجزه‌آسای نظامی نشان داده شود. »

تعامل با دانشگاه‌های هنر کشور
درادامه این برنامه بهمن نامورمطلق، دبیر علمی همایش «خمسه‌نگاری؛ بازنمود خمسه نظامی در هنر» به مجموعه مقالات ارسال‌شده به دبیرخانه علمی همایش اشاره کرد و گفت: «در این مقالات رویکردهای متفاوتی به خمسه نظامی تحلیل و بررسی شد؛ مواردی از قبیل اسطوره‎شناسی، نشانه‌شناسی، هرمنوتیک و آیکونولوژی که همگی به ما اطلاعاتی تازه می‌دهند. می‌توان گفت که این مقالات بینارشته‌ای، مطمئنا بعد از چاپ نگاهی تازه به این اثر به ما خواهند داد. یکی از کارهای خوب ما همزمان با برگزاری این همایش این بود که با همه دانشگاه‌های هنر کشور تعامل داشتیم و این مراکز ما را همراهی کردند. »
او با اشاره به اخذ نشانISC برای این اثر فاخر، در پاسخ به این پرسش که چرا باید این‌چنین آثاری چاپ و تکثیر شوند، گفت: «ما اگر برگردیم و در پیشینه خود کندوکاو کنیم، متوجه می‌شویم که با این آثار ارزشمند می‌توانیم هویتمان را بازشناسی و زیبایی‌شناسی‌مان را احیا کنیم. تکثیر این زیبایی‌شناسی را می‌توان در آثار اخیر به‌وضوح دید. اتفاقا با مبانی فکری امروز هم مناسبت دارد. »

تمام صفات تشعیر در نگاره های خمسه
سید مهدی حسینی سخنران بعدی این مراسم بود، او گفت: «درست است که تعداد نگاره‌های خمسه، از تعداد نگاره‌های شاهنامه کمتر است اما تمام صفات تشعیر در آن وجود دارد. این نگاره‌ها ویژگی‌هایی دارند که آنها را منحصربه‌فرد می‌کند؛ از جمله زیبایی آثار در مجالس شکار و عدم تکرار تصویر جانوران در تشعیرها. »
اواضافه کرد: «همچنین در خمسه شاه‌طهماسبی این است که از معتبرترین هنرمندان زمان خود بهره برده است؛ هنرمندانی چون سلطان محمود نقاش، خالق زیباترین معراج‌‌نامه‌ها. این مهم است که بدانیم غربی‌ها که نه‌فقط از اعتقادات ما در باب معراج چیزی نمی‌دانند بلکه اساسا نگارگری ما را متوجه نمی‌شوند هم، به این موضوع عمیق می‌نگرند. خوشبختانه امروز توفیق داریم که این کتاب را در دست خود ببینیم و این امری مبارک است. »

اهمیت آرمان‌شهر و میان‌رشته‌ای‌بودن مفهوم آن
پیروز حناچی، شهردار تهران، آخرین سخنران این آئین بود. او طی سخنانی گفت: «این مایه خوشحالی است که می‌بینیم تصمیمی که در حدود ۲ سال پیش گرفته شد، امروز به بار نشسته است. امیدواریم، این اثر ارزشمند در دسترس کسانی قرار بگیرد که دلشان برای فرهنگ و هنر این سرزمین می‌تپد.»
او ادامه داد: «ما در تاریخ و بقعه تاریخی سرزمینمان، فرهنگ و پیشینه‌ای غنی داریم که اگر بخواهیم نسبت به دیگر کشورها، برتری‌مان را نشان دهیم، باید این‌گونه رویکردهای فرهنگی را فرابخوانیم؛ رویکردی که در خمسه نظامی به‌صورت بارز وجود دارد.»
حناچی با اشاره به مفهوم آرمان‌شهر و میان‌رشته‌ای‌بودن مفهوم آن افزود: «این مقوله در شهرسازی هم وجود دارد و حتی می‌شود گفت که این ایده در ادبیات و فرهنگ ما هم تاثیری بسزا گذاشته است.»
اودرپایان سخنان خودتاکید کرد: توجه و درک مساله زمان، فقط مختص به ادبیات نیست و در معماری و شهرسازی نیز بسیار پراهمیت است. این مهم را می‌توان از یزد در دوره ایلخانیان تا اصفهان در دوره صفویان پی گرفت.»

در پایان این مراسم نیز پس از رونمایی از بازنشر نسخه نفیس خمسه شاه‌طهماسبی، از استادان محمدباقر آقامیری، سید مهدی حسینی و رضوان صادق‌زاده، هنرمندان خمسه‌نگار و خمسه‌پژوه، با اهدای لوح تقدیر، تجلیل شد.
همچنین همخوانی قطعات آوازی با اشعاری از نظامی توسط سعید شفیعیون و غلامرضا رضایی، و اجرای موسیقی توسط جمعی از اعضای گروه ارکستر ملی ایران هم از دیگر بخش‌های این مراسم بود.