شیخ فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری

شیخ فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری

عطار نیشابوری، شیخ فریدالدین ابوحامد محمد (537/ 540ـ 618/627ق) شاعر و عارف

برگی از زندگی

 وی در سال 537ق یا ۵۴۰ق  در منطقه کَدکَن حوالی نیشابور متولد شد. همانند پدر خود، ابوبکر ابراهیم، پیشه عطاری داشت. تحصیلات خود را در نیشابور آغاز کرد و علوم متداول زمانش را آموخت و در علوم و فنون ادبی، کلام و نجوم، تفسیر آیات، احادیث و در طب و گیاه‌شناسی نیز تبحر یافت؛ ولی عطار بیشتر به عرفان نظر داشت. به‌گفته استاد سعید نفیسی، عطار مرید شیخ نجم‌الدین کبری - بنیان‌گذار طریقه کبرویه- از سلسله‌های مهم تصوف در قرن ششم و هفتم قمری بوده است. نقش ابوسعید ابوالخیر، عارف و شاعر ایرانی و بهره‎گیری از دانش وی در این امر بسیار مهم و مؤثر بوده است. درباره مذهب عطار نیشابوری اختلاف است. او اشعار بسیاری درباره فضیلت خلفا، ابوحنیفه و شافعی دارد که به‌گفته سعید نفیسی و بدیع‌الزمان فروزانفر، نشان می‌دهد بر مذهب اهل سنت بوده است؛ با وجود این، توصیفات او از حضرت علی(ع) و اهل بیت(ع) در آثارش، موجب شده است کسانی وی را شیعه بدانند؛تا جایی که قاضی نورالله شوشتری، عطار را شیعه‌ای خالص ‌دانسته است.
 عطار در سفرهای متعددی که داشت، به خدمت شیخ مجدالدین بغدادی نیز رسید و عاقبت در زادگاهش اقامت گزید. روزگار پیری وی مصادف با حمله مغولان به ایران بود و چنانکه مشهور است در نیشابور به دست مغولان کشته شد. مزار وی در نیشابور، نزدیک مزار خیام در قرن 9ق به همت امیرعلیشیر نوایی تجدید بنا شد. اما بنای فعلی آرامگاه او در سال1313ش توسط انجمن آثار ملی (انجمن آثار و مفاخر فرهنگی) احداث گردید.
 عطار در مقدمه دو کتابش خسرونامه و مختارنامه آثار خود را نام برده است که شامل نُه اثر به نظم و یک اثر به نثر است. برخی کتاب‌های دیگری نیز به عطار نسبت داده‌اند؛ به‌گونه‌ای که درخصوص شمار آثار وی، اعدادی چون ۴۰، ۱۱۴ و ۱۹۰ هم بیان شده است. با این‌همه، در نسبت‌دادن آن‌ها به عطار تردید شده است. علت انتساب آثار مختلف به عطار نیشابوری را آن دانسته‌اند که افراد بسیاری تخلص عطار داشته‌اند.
از آثار منظوم عطار می‌توان به الهی‌نامه، اسرارنامه، جواهرنامه، خسرونامه، شرح القلب، مصیبت‌نامه، منطق الطیر، دیوان اشعار، مختارنامه و از معروف‌ترین آثار منثور، از تذکرةالاولیا نام برد. این کتاب حکایت‌ها و گفتارهایی از اولیای الهی را از امام صادق(ع) تا منصور حلاج شامل می‌شود و با ذکر مختصری از امام باقر(ع) پایان می‌یابد.
 از ده کتاب عطار، هشت کتاب باقی مانده است و از دو اثر او، یعنی جواهرنامه و شرح‌القلب نشانی نیست. تخلص عطار نیشابوری در اشعارش «فرید» و «عطار» است.
 از جمله افرادی که به بررسی زندگی و آثار عطار نیشابوری پرداخته‌اند می‌توان به بدیع‌الزمان فروزانفر، محمدرضا شفیعی کدکنی، سعید نفیسی و عبدالحسین زرین‌کوب اشاره کرد.
25  فروردین‌ماه، در تقویم ملی ایران، «روز بزرگداشت عطار» نام‌گذاری شده است.