English

محسن هشترودی

ریاضی‌دان، شاعر، اندیشمند

زادروز: 22 دی 1286

زادگاه: تبریز

وفات: 13 شهریور 1355

محل دفن: تهران

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 29 اردیبهشت 1380ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد.

زندگی‌نامه

فرزند شیخ اسماعیل مجتهد، از روحانیون و همراهان شیخ محمد خیابانی، از فعالان نهضت مشروطه بود که در خانواده‌ای مذهبی در تبریز متولد شد. تحصیلات ابتدایی را در مدارس «اقدسیه» و «سیروس» گذراند. بعد به تهران آمد، به دارالفنون رفت و در رشته پزشکی تحصیل کرد. در سال 1307 جزو گروه اول دانشجویان اعزامی از طرف وزارت فوائد عامه برای تحصیل در رشته مهندسی به اروپا اعزام شد. در 1308 به وطن بازگشت و وارد دارالمعلمین مرکزی شد و در رشته ریاضی تحصیل کرد. همچنین از محضر استادانی چون غلامحسین رهنما بهره برد. در 1311شاگرد اول دانشسرا شد و جزو دانشجویان اعزامی به فرانسه رفت، وارد دانشگاه سوربن شد، در رشته ریاضی تحصیل کرد و در سال ۱۳۱2 لیسانس گرفت. سپس در همان رشته ادامه تحصیل داد و با پژوهش در زمینه هندسه دیفرانسیل زیر نظر پروفسور کارتان، در سال 1315 موفق به اخذ درجه دکتری شد. در 1316به ایران بازگشت و به عنوان استادیار در دانشکده علوم دانشسرای عالی به تدریس پرداخت. در سال ۱۳۲۰ به پایه استادی دانشسرای عالی رسید. در 1321 سمت ریاست اداره تعلیمات متوسطه یافت و امتیاز مجله هفتگی «نامه کانون ایران» را گرفت. همچنین کرسی مکانیک تحلیلی گروه آموزش ریاضی دانشگاه تهران به وی واگذار شد. در سال ۱۳۲۳ با رباب مدیری ازدواج کرد که حاصل این پیوند، دو دختر و یک پسر به نام‌های فرانک، فریبا و رامین بود. 
در سال 1329ش/1950م در کنگره بین‌المللی ریاضی‌دانان در دانشگاه هاروارد شرکت کرد. در سال ۱۳۳۰ به ریاست دانشگاه تبریز منصوب شد. در سال 1332 در کنگره بین‌المللی ریاضی‌دانان در آمستردام شرکت کرد.  در سال ۱۳۳۶ سمت ریاست دانشکده علوم دانشگاه تهران یافت. در 1337 با شرکت در کنگره بین‌المللی ریاضی‌دانان در ادینبورگ انگلستان، با برتراندل راسل مصاحبت داشت. 
پروفسور هشترودی از آنجا که علاقه زیادی به انجمن‌های علمی داشت، در سال 1338 به عضویت در انجمن ایرانی اتحادیه بین‌المللی فضا درآمد و همزمان کوشش مستمری برای تصویب تبصره الحاقی به قانون استخدام مهندسین انجام داد. در 1339 هدایت سازمان صنفی دانشجویان را که زمینه تاسیس کانون فارغ‌التحصیلان شد، بر عهده گرفت. در 1340 رئیس هیأت تحریریه نشریه فرهنگی، علمی، هنری«کتاب هفته» شد که به مدت یک‌سال در آن سمت باقی ماند.در 1342 به حمایت از یکی از شاگردانش به نام عبدالحسین مصحفی برای تشکیل مجله ریاضیات به نام «یکان» شد. 
در 1343ش/1964م به عضویت شورای مرکزی دانشگاه‌ها شد. در 1347 پیشنهاد تشکیل انجمن ریاضی و انجمن معلمان ریاضی را داد. در سال 1348 با درجه استاد تمام بازنشسته شد. همچنین به ریاست کانون فضایی ایران درآمد. در 1349 لوح استادی ممتاز دانشگاه تهران را دریافت کرد و در همان سال به عضویت هیأت امنای مدرسه عالی علوم اداری و بازرگانی قزوین به مدت سه سال درآمد. 
او در عرصه ادبیات به حافظ عشق می‌ورزید، به خیام و وحشی بافقی ارادت داشت و در میان شعرای معاصر به فریدون توللی علاقه‌مند بود. در شعر گاهی به سبک نیمایی شعر می‌سرود، اما سرودن شعر برای وی هدف نبود. 
دفتر زندگی این عالم متفکر و ریاضی‌دان برجسته در تهران بسته و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد. 
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها فعالیت علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 29 اردیبهشت ماه 1380 ایشان را یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد.
 

پروفسور هشترودی از نگاه بزرگان

ـ دکتر مهدی محقق: «پروفسور محسن هشترودی، استاد ممتاز دانشگاه تهران در میان ریاضی‌دانان معاصر ایران از زمره چهره‌های شاخصی است که در عرصه علوم ریاضی از او به‌عنوان اندیشمندی ژرف‌نگر و عالمی جهان‌بین یاد کرده‌اند». 


ـ استاد سید عبدالله انوار: «ایرانیان باید به دکتر هشترودی افتخار کنند. او در هر موضوع علمی که وارد می‌شد، حق صحبت و موضوع را ادا می‌کرد. یکی از خدماتی که در زمان قدیم شد اعزام این دانشجویان برای تحصیل به اروپا بود. ایشان وقتی برگشت به عنوان معلم ریاضی آمد اما در ادبیات هم همانگونه اشراف داشت. او همیشه می‌گفت از هندسه اقلیدسی هیچ وقت غافل نشوید، هر چقدر هم در ریاضی تبحر داشته باشید».


ـ دکتر پرویز شهریاری: «پروفسور هشترودی برخلاف انجمن‌های رسمی فعلی که تکیه بر مدارک تحصیلی داشتند، در واقع مبتکر نخستین انجمن معلمان ریاضی به مفهوم عام خود بود و با اینکه وقت کمی داشت، مرتب و بدون تعطیل به جمع دبیران و استادان ریاضی می‌آمد و با راهنمایی‌های خود آنها را هدایت می‌کرد». 


ـ دکتر حسن بلخاری: «مرحوم هشترودی از جمله اندیشمندان معاصر بود، متفکری ژرف‌اندیش که موسیقی و ریاضیات، برهان و شهود، شعر و هندسه را با هم جمع کرد. پس هم حاکم جهان ذهن بود هم حاکم جهان عین. هم شاعر بود و موسیقی‌دان هم مسلط بر قوانین ریاضی و فلسفی حاکم بر جهان».


ـ محمدعلی نجفی: «او اندیشمندی صادق و پاک و استادی متواضع و عاشق تفکر و نوجویی و خدمتگزار علم و هنر بود. خورشیدی که لحظه‌ای از نورافشانی باز نمی‌ایستاد و واقعیات را آنگونه که بود بیان می‌کرد. او تفکر کردن را فریضه دینی می‌دانست». 
 

کتاب‌ها

- سایه‌ها / تهران: صفی‌علیشاه‏، ۱۳۳۵.‬‬
- سف‍ی‍ن‍ه‌ غ‍زل‌/ ب‍اه‍ت‍م‍ام‌ اب‍وال‍ق‍اس‍م‌ ان‍ج‍وی‌ ش‍ی‍رازی‌؛ ب‍ا م‍ق‍دم‍ه‌ از م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، ته‍ران‌: بنگاه مطبوعاتی صفیعلیشاه، ۱۳۳۶.
- دان‍ش‌ و ه‍ن‍ر/ تهران: کتابفروشی دهخدا‏، ۱۳4۰.‬‬
- نس‍ل‌ س‍رگ‍ردان‌ / ن‍وش‍ت‍ه‌‌ی و - ی‍وس‍ف‍ی‍ه‌؛ ب‍ام‍ق‍دم‍ه‌ م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، م‍ح‍م‍د ج‍ن‍اب‌زاده‌، ته‍ران‌: عطائی‏، ۱۳۴۳.‬‬‬
- تم‍ری‍ن‍ه‍ای‌ ری‍اض‍ی‍ات‌ م‍ق‍دم‍ات‍ی‌، ه‍ن‍دس‍ه‌ دوای‍ر در ص‍ف‍ح‍ه‌/ [تهران]: یکان، ۱۳۴۵.
- مقدمه‌ بر تئوری مجموعه‌ها/ تألیف علی‌اصغر هومانی؛ مقدمه محسن هشترودی، تهران: یکان‏، ۱۳۴۶.‬‬
- فل‍س‍ف‍ه‌: م‍س‍ائ‍ل‌ ف‍ل‍س‍ف‍ی‌، م‍ک‍ت‍ب‌ه‍ای‌ ف‍ل‍س‍ف‍ی‌، م‍ب‍ان‍ی‌ ع‍ل‍وم‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ ع‍ل‍ی‌ ش‍ری‍ع‍ت‍م‍داری‌؛ ب‍ا م‍ق‍دم‍ه‌ م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، اص‍ف‍ه‍ان‌: کتابفروشی تایید اصفهان‏، ۱۳۴۷.‬‬
- هراس‌: در ص‍د و ی‍ک‌ ق‍طع‍ه‌: ب‍ا ۵۴ ق‍طع‍ه‌ اف‍زوده‌، ی‍ادداش‍ت‍ی‌ از گ‍وی‍ن‍ده‌/ ح‍س‍ن‌ ه‍ن‍رم‍ن‍دی‌؛ ت‍ح‍ل‍ی‍ل‍ی‌ از م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، ته‍ران‌: کتابفروشی زوار‏، ۱۳۴۸.‬‬
- سیری در جهان دانش/با مقدمه محسن هشترودی ؛ ترجمه محمد‌رضا غفاری، تهران: دهخدا‏، ۱۳۴۹.‬‬
‌- نظری‍ه‌ ت‍واب‍ع‌ م‍ت‍غ‍ی‍ر م‍خ‍ت‍ل‍ط/ ت‍ال‍ی‍ف‌ ع‍ل‍ی‌اک‍ب‍ر م‍ن‍ت‍ظر ح‍ق‍ی‍ق‍ی‌؛ ت‍ال‍ی‍ف‌ اص‍ل‍ی‌ زی‍رن‍ظر م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، [ت‍ه‍ران‌]:موسسه آموزش عالی آمار‏‏‏،۱۳۵۱.‬
- س‍ی‍ر ان‍دی‍ش‍ه‌ ب‍ش‍ر/ ته‍ران‌: انتشارات توکا‏، ۱۳۵۶.‬‬
- درب‍اره‌ رب‍اع‍ی‍ات‌ ع‍م‍ر خ‍ی‍ام‌/ ح‍س‍ن‌ دان‍ش‍ف‍ر‎ ؛ ب‍ا م‍ق‍دم‍ه‌ه‍ای‌ م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، م‍ج‍ت‍ب‍ی‌ م‍ی‍ن‍وی‌، [تهران] : ح‍س‍ن‌ دان‍ش‍ف‍ر : اق‍ب‍ال‌‏ ،۱۳۷۳.‬‬
‬ - جه‍ان‌ ان‍دی‍ش‍ه‌ و دان‍ش‌ و ه‍ن‍ر/ اث‍ر م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، تهران: بی نا، بی تا.
- شی‍م‍ی‌ آل‍ی‌ ع‍م‍وم‍ی‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ ی‍ح‍ی‍ی‌ ع‍ب‍ده‌؛ م‍ق‍دم‍ه‌ م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، تهران: بی نا، بی تا.
- نظری‍ه‌ اع‍داد/ ت‍ال‍ی‍ف‌ ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی، بی جا: بی نا، بی تا.
‬- هس‍ت‍ه‌ ات‍م‍ی‌/ م‌. ک‍ورس‍ون‍س‍ک‍ی‌؛ م‍ت‍رج‍م‌ ع‍ب‍اس‌ گ‍رم‍ان‌؛ ب‍ام‍ق‍دم‍ه‌ م‍ح‍س‍ن‌ ه‍ش‍ت‍رودی‌، [بی‌جا: خیام‏(چاپخانه.‬،بی¬تا]. ‬
- کسرهای زنجیری/ مولف محسن هشترودی؛ گردآورنده منصور معتمدی؛ ویراستار مصطفی سیادت‌موسوی، تهران: فاطمی، ۱۳۸۷.


- Les connexions normales: affines et weyliennes/ Mohsen HachtroudiTehran‏: Imprimerie Techehr‏, 1948‏ = 1327 ‬
‬- Les espaces d'elements a connexion projective normale. propositions donnees par la faculte/ ‎par - Mohsen Hachtroudi‬ Paris‬: ‎Hermann et cie editeurs‬, 1316 = 1937.
- Sur les espaces de Riemann, de weyl et de schouten/ ‎par Mohsen Hachtroudi‬ Teheran‬: ‎Universite de Teheran‬, 1335 =1956. 
 

مقاله‌ها

- «پروفسور محسن هشترودی؛ راز؛ برای دخترم فریبا» شاعر محسن هشترودی؛ همایش بزرگداشت دکتر محسن هشترودی ، دوره 1؛  اردیبهشت 1380، صفحه 56 تا 56 . 
- «سرنوشت و تکامل»؛ مجله کاوه (مونیخ آلمان)، تیر 1347 ، شماره 23 ، صفحه 5 تا 8 . 
- «آزادی اندیشه علمی» ؛ مجله نگین ، تیر 1344 ، شماره 2 ، صفحه 19 تا 20 . 
- «نامه یک استاد »؛ مجله نگین ، خرداد 1344 ، شماره 1 ، صفحه 3 تا 3 . 
- «سایه شاعر» ؛ مجله مهر ، تابستان 1343، سال دهم ، شماره 2 ، صفحه 162 تا 162 . 
- «خیام ریاضی¬دان شاعر، یا شاعر ریاضی¬دان»؛ مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ، فروردین 1342، سال دهم ، شماره 3 ، صفحه 303 تا 310 . 
- «تأثیر علوم در ادبیات و هنر (1)» ؛ مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ، مهر و دی 1336، سال پنجم ، شماره 1 و 2 ، صفحه 54 تا 87 . 
- «تکامل حیات علمی و هنری»؛ مترجم  محمد مهدی فولاد¬وند (مهدا)؛ مجله دانش ، خرداد 1328، سال اول ، شماره 3 ، صفحه 139 تا 144 .- «تکامل بشر: بزبان فرانسه »؛ مجله دانش ، اردیبهشت 1328، سال اول ، شماره 2 ، صفحه 110 تا 116 .