English

نذیر احمد

ادیب فوق دکترای ادبیات فارسی

زادروز: 12 دی 1293

زادگاه: هندوستان

وفات: 28 مهر 1388

محل دفن: هندوستان

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 16 اردیبهشت 1382 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد

زندگی‌نامه

فرزند حاجی محمد اسماعیل و حاجیه پهیلا که در دهکده‌ کولهی در استان اُتراپرادش هند در خانواده‌ای خوشنام ومذهبی متولد شد. تحصیلات دوران ابتدایی را در مدرسه «بنگوان» گذراند. در 1929م به مدرسه «گندا» رفت و دوران دبیرستان را در سال 1934م با رتبه ممتاز در ریاضیات به پایان رساند. سپس وارد دانشگاه لکهنو شد، در رشته‌ زبان وادبیات فارسی به تحصیل پرداخت، در سال ۱۹۳9م لیسانس گرفت و مدال طلای رتبه اولی را از آن خود ساخت. در 1945م با گذراندان رساله‌ای تحت عنوان «احوال و آثار ظهوری ترشیزی» با راهنمایی پروفسور حسن رضوی موفق به اخذ درجه دکتری ادبیات شد و در سال 1950م به‌عنوان استادیار، در دانشگاه لکهنو به پرداخت. در همان سال با نگارش رساله‌ای تحت عنوان «شعرای فارسی‌زبان عصر عادل شاه»، به مدرک فوق دکتری ادبیات فارسی دست‌ یافت. 
پروفسور نذیر احمد در بین سال‌های 1955تا 1956م برای تکمیل مطالعات خود، به ایران سفر کرد و از محضراستادانی چون سعید نفیسی، بدیع‌الزمان فروزانفر، ذبیح‌الله صفا، پرویز ناتل خانلری و محمد معین بهره‌ برد. در 1957م به هند بازگشت، به استخدام دانشگاه علیگر درآمد و سال‌ها ریاست بخش زبان فارسی و دانشکده ادبیات را برعهده داشت و سرانجام در سال 1977م بازنشسته شد.
او در طول حیات پربار خود به مناسبت تحقیقات ارزشمندی که در عرصه زبان وادب فارسی و نشر و ترویج آن انجام داد، بارها جوایز متعددی گرفت که از آن جمله می‌توان به دریافت لوح افتخار از رئیس جمهور هند(1977م)، نشان استاد ممتاز فارسی از سوی انجمن استادان زبان فارسی هند(1980م)، جایزه‌ فخرالدین علی احمد، پادما شری و امیرخسرو (1987م)، اخذ لقب «حافظ شناس» از سوی خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران»(1988م)، دکترای افتخاری از سوی دانشگاه تهران(1989م/1368ش) و جایزه تاریخی و ادبی بنیاد دکتر محمود افشار (1989م/1368ش) اشاره کرد. 
او از بنیان‌گذاران انجمن استادان زبان فارسی هند است که خود نیز سال‌ها ریاست آن را برعهده داشت. نذیر احمد در زمینه تصحیح متون، فرهنگ‌نویسی، دستور زبان، زبان‌شناسی،  نسخه‌شناسی، تاریخ و تمدن، نقاشی، موسیقی، تصوف و عرفان و شناساندن منابع و مأخذ فارسی از استادان شناخته‌شده در شبه قاره هند به شمار می‌رود. آثار متعددی از وی باقی مانده که از آن جمله می‌توان به: تصحیح «مکاتیب سنایی»، «دیوان سراجی خراسانی»، «دیوان عمید لویکی»، «دیوان سراجی سگزی»، «دیوان حافظ»(بر اساس نسخه 813ق، 818ق و824ق)، فرهنگ‌های «قواس»، «دستورالافاضل» و «زفان گویا» و ترجمه «عوارف‌المعارف» اشاره کرد که نشان از وسعت کار و تسلّط و تبحّر وی در عرصه زبان و ادب فارسی دارد.
دفتر زندگی این حافظ‌شناس زبردست و ایران‌شناس نامی هندی در علیگر بسته و به خاک سپرده شد. پروفسور ریحانه خاتون استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه دهلی و پروفسور ماریه بلقیس استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علیگر از فرزندان او هستند. 
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها فعالیت علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 16 اردیبهشت‌ماه 1382 ایشان را یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد.
 

پروفسور نذیر احمد در نگاه بزرگان

ـ پروفسور عابدی: «نذیر احمد از زمانی که پا به ایران گذاشت، تمام وقت خود را صرف یادگیری، مطالعه وتحقیق کرد و الحق خوب از عهده برآمد و توانست در اندک مدتی خود را به عنوان چهره برجسته در ادب فارسی معرفی کند».


ـ دکتر ظهرالدین ملک: «از محاسن برجسته و قابل ستایش فن تحقیق دکتر نذیر احمد تنوع موضوعات است. ایشان موضوعی را برای تحقیق انتخاب می‌کرد که طالب تحقیق دقیق باشد و بتواند در تاریخ و ادبیات حقیقتا مبحثی اضافه و برای تحقیقات بعدی راه‌های تازه‌ای بازکند. روشن ساختن گوشه‌های تاریک، و پرکردن خلائی با اطلاعات تازه، معرفی کردن منابع جدید و نقد و بررسی لازم و متوازن یک روایت و نظریه قدیم یا جدید ادبی و تاریخی در پرتو شواهد جدید از اهداف تحقیقات ایشان بود». 


ـ استاد سید حسن رضوی: «پروفسور نذیر احمد مؤمنِ کامل و مسلمانِ پایبند به صوم و صلوات بود. انسانی متواضع و دوستی پرخلوص، که در میزبانی از میهمان هیچ دریغ نمی‌کرد. پیوسته از شاگردان خود سرپرستی نموده و با آنان همکاری می‌نمود. ایشان پیوسته مشغول کارهای علمی و ادبی وتحقیقی بود و در زمینه‌های ناشناخته، ادبیات فارسی هند وایران معرفی نمود. در ضمن ازدیوان حافظ، منابع پژوهشی‌ای گردآوری نموده که بسیار با ارزش است». 


ـ محمد ضیاءالدین انصاری: «پروفسور نذیراحمد شخصیتی همه جانبه و چند بعدی است. وی دانشمند معتبر اردو و فارسی، ماهر زبان‌شناسی، مورخ ادبیات و رمزآشنای تدوین متون و فرهنگ‌نویسی است. در کتیبه‌نویسی بی‌نظیر است و به موسیقی و نقاشی نیز علاقه خاصی دارد». 


ـ دکتر محمدرضا نصیری: «نذیر احمد محققی است پر کار، پژوهشگری است نستوه وادیبی است فرزانه، او را دانای هند خطاب کرده‌اند، و بی‌شک، نام استاد همواره در عرصه زبان و ادب فارسی جاودانه خواهد ماند». 
 

کتاب‌ها

- دس‍ت‍ور الاف‍اض‍ل‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ ح‍اج‍ب‌ خ‍ی‍رات‌ ده‍ل‍وی‌؛ ب‍ه‌اه‍ت‍م‍ام‌ ن‍ذی‍ر اح‍م‍د، [تهران]: ب‍ن‍ی‍اد ف‍ره‍ن‍گ‌ ای‍ران‌، ۱۳۵۲.
- دی‍وان‌ خ‍واج‍ه‌ ش‍م‍س‌ال‍دی‍ن‌ م‍ح‍م‍دح‍اف‍ظ ش‍ی‍رازی‌ ب‍راس‍اس‌ ن‍س‍خ‍ه‌ م‍ورخ‌ ۸۱۲ - ۸۱۷ ه‍ج‍ری‌ و ن‍س‍خ‍ه‌ م‍ورخ‌ ذی‌ال‍ح‍ج‍ه‌ س‍ال‌ ۸۲۴ هج‍ری‌ ق‍م‍ری‌/ ب‍اه‍ت‍م‍ام‌ م‍ح‍م‍درض‍ا ج‍لال‍ی ‌ن‍ائ‍ی‍ن‍ی‌، ن‍ذی‍ر اح‍م‍د، ته‍ران‌‬‏: ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر‬‏، ۱۳۵۰.‬‬‬‬‬‬‬
- ديوان /سراج الدين خراساني معروف به سراجي ؛ با مقدمه و تعليقات باهتمام نذير احمد، هند: دانشگاه اسلامي عليگر، ۱۳۵۱=۱۹۷۲.
- فره‍ن‍گ‌ ق‍واس‌/ ت‍ال‍ی‍ف‌ ف‍خ‍رال‍دی‍ن‌ م‍ب‍ارک‍ش‍اه‌ ق‍واس‌ غ‍زن‍وی‌؛ ب‍اه‍ت‍م‍ام‌ ن‍ذی‍ر اح‍م‍د، ته‍ران‌: ب‍ن‍گ‍اه‌ ت‍رج‍م‍ه‌ و ن‍ش‍ر ک‍ت‍اب‌‏‏‏، ۱۳۵۳.‬‬‬
- فرهنگ لسان الشعراء/ مولف عاشق ؛ بکوشش نذیر احمد، دهلی نو؛ رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۴ش.=۱۹۹۵م.
- قند پارسی: هجده گفتار ادبی و تاریخی/ نذیر احمد ؛ به کوشش سید‌حسن عباس، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۱.
- مک‍ات‍ی‍ب‌ س‍ن‍ائ‍ی‌/ ب‍ک‍وش‍ش‌ ن‍ذی‍ر اح‍م‍د، تهران: ک‍ت‍اب‌ ف‍رزان‌‏، ۱۳۶۲.‬‬‬‬
- نقد قاطع برهان مع ضمائم/ دهلی: غالب انستی تیوت، 1985.
 

مقاله‌ها

«ادب: نهرو و ادب ایرانی»؛ نویسنده نذیر احمد ؛ مترجم دربیگی ؛ مجله نامه فرهنگ ، پاییز و زمستان 1370 ، شماره 5 و 6 ، صفحه 121 تا 126 . 
«اسناد تاریخی: درباره روابط سیاسی شاه عباس با شاهان قطب شاهیه»؛ مجله فرهنگ ایران زمین 1347، شماره 15 ، صفحه - از 277 تا 326 . 
«اشاره¬ای به قلعه¬ی آگره در دست¬نوشته¬های پارسی در سده یازدهم میلادی»؛ نویسنده نذیر احمد، مترجم نگار موهبت، مجله قند پارسی، بهار ۱۳۷۱ ، شماره ۱۷.
«امیر خلف بن احمد آخرین فرمانروای خانواده صفاریان سیستان»؛ مجله ایران¬شناسی ، بهار 1368 ، شماره 1 ، صفحه 88 تا 114 .
«آیا دیوان قطب‌الدین دیوان خواجه بختیار کاکی است؟» نویسنده نذیر احمد؛ مترجم شیوا امیر هدایی؛ مجله اطلاعات حکمت و معرفت ، آبان 1395، سال یازدهم ، شماره 8 ، صفحه 15 تا 21.
«باب کتاب: کتابخانه حبیب گنج»، نویسنده نذیر احمد، مترجم سیدحسن عباس، مجله آینده سال نوزدهم، دی تا اسفند ۱۳۷۲ ،شماره ۱۰ تا ۱۲.
«باقر کاشانی و مرثیه وی »؛ نویسنده نذیر احمد ؛ مترجم سیدحسن عباس؛ مجله آینه میراث، دوره جدید، بهار و تابستان 1386 ، شماره 36و37 ، صفحه 272 تا 281 .
«بدیع¬الدین ترکو سیستانی»؛ نویسنده نذیر احمد؛ مترجم  محمد آصف فکرت؛ مجله آریانا ، اسد و سنبله 1350، سال بیست و نهم ، شماره 4 ، صفحه 54 تا 67 . 
«بررسی زندگی و آثار وحشی یزدی»؛ نویسنده نذیر احمد، مترجم لیلا عبدی خجسته؛ مجله فرهنگ یزد، تابستان 1398، سال اول، شماره 2 ، صفحه 41 تا 81 .
«بیاض تاج الدین احمد وزیر (مورخ 782 ق)»؛ معرف نذیر احمد ؛ مترجم سید حسن عباس ؛ مجله  نامه بهارستان ، پاییز 1387 ، شماره 13 و 14 ، صفحه 347 تا 368 . 
«پروفسور سیدامیر¬حسن عابدی؛ رفیق شفیق»؛ نویسنده نذیر احمد؛ مترجم پرویز نیری؛ همایش بزرگداشت پروفسور سید امیرحسن عابدی ، دوره 1؛ تیر1381، صفحه 13 تا 29 .
«تأثیرات صرف و نحو فارسی بر زبان اردو»؛ نویسنده نذیر احمد؛ مترجم شیوا امیرهدایی؛ مجله شبه قاره (ویژه نامه نامه فرهنگستان،  پاییز و زمستان 1394 ، شماره 5 ، صفحه 269 تا 292 .
«تعلیقاتی بر لباب الالباب عوفی»؛ مجله فرهنگ ایران زمین ، 1352، شماره 19 ، صفحه  89 تا 105 . 
«چند شاعر فارسی¬گوی عهد فیروزشاه تغلق»؛ نویسنده نذیر احمد؛ مترجم شیوا امیرهدایی؛ مجله شبه قاره (ویژه نامه نامه فرهنگستان، بهار و تابستان 1394 ، شماره 4 ، صفحه 378 تا 378 .
«خواجوی کرمانی و مرشد او شیخ امین¬الدین گازرونی»، نویسنده نذیر احمد ، مجله قند پارسی، ۱۳۷۱ ،شماره ۴.
«درباره ممدوح میسری حکیم»؛ مجله ایران شناسی، بهار 1372 ، شماره 17 ، صفحه159 تا 169 . 
«دو خانواده¬ی معروف قاضی در دوره¬ی حکیم سنایی غزنوی»، مجله قند پارسی، زمستان ۱۳۷۹ ،شماره ۱۴.
«ذال فارسی»، مجله ایران¬شناسی، جلد دوم، تابستان ۱۳۵۰ ، شماره ۲.
«زبان فارسی در چین»؛ نویسنده نذیر احمد ، مترجم قدرت¬الله روشنی زعفران¬لو، مجله آینده ،سال پانزدهم ،خرداد تا مرداد ۱۳۶۸ ،شماره ۳ تا ۵.
«زبان فارسی در چین»؛ نویسنده نذیر احمد، مترجم قدرت¬الله روشنی زعفران¬لو، مجله آینده ،سال پانزدهم، دی تا اسفند ۱۳۶۸، شماره ۱۰ تا ۱۲.
«زبان فارسی در شبه قاره»؛ مصاحبه¬کننده کیهان فرهنگی؛ مصاحبه¬شونده نذیر احمد؛ ریحانه خاتون؛ یونس جعفری؛ مجله کیهان فرهنگی، تير 1371 ، شماره 86 ، صفحه 5 تا 11 .
«سعدی شیرازی و سردار مغول امیر انکیانو»؛ مجله نامه انجمن ، تابستان 1381 ، شماره 6 ،  صفحه 24 تا 31 .
«سید اصیل¬الدین واعظ شیرازی صاحب درج¬الدرر»، مجله قند پارسی ،تابستان ۱۳۸۰ ،شماره ۱۵.
«سیری در رقعات بیدل»؛ مجله قند پارسی، زمستان ۱۳۸۶ و بهار ۱۳۸۷ ،شماره ۳۹ و ۴۰.
«شرح حال و آثار ملک قمی »؛ نویسنده نذیر احمد؛ مترجم سیدحسن عباس، مجله کیهان اندیشه، فروردين و ارديبهشت 1373، شماره 53 ، صفحه 160 تا 164 . 
«عبداللطیف عباسی گجراتی و نسخه انتقادی مثنوی معنویش»، نویسنده نذیر احمد ،کبیراحمد جائسی، مجله آینده، سال هفدهم، مرداد تا آبان ۱۳۷۰ ،شماره ۵ تا ۸.
«فرقه نقطویه»؛ نویسنده نذیر احمد؛ مترجم  زیب النساء علیخان؛ مجله کیهان فرهنگی ، مرداد 1381 ، شماره 190 ، صفحه 18 تا 21 .
«فرهنگ وفائی و قدیمی¬ترین نسخه خطی آن»؛ نویسنده نذیر احمد ؛ مترجم سیدحسن عباس؛ مجله نامه انجمن ، تابستان 1386 ، شماره 26 ، صفحه 195 تا 202 . 
«قراءات : مکاتیب السنائی - أبوالمجد مجدود بن آدم السنائی الغزنوی »؛ ناقد  نذیر أحمد ؛ محمد دریاگشت، مجله  ایران و العرب ، ربیع 2003 ، العدد 4 ، صفحه 167 تا 171 .
«کهن‌ترین مجموعه‌های شعر فارسی»؛ نویسنده نذیر احمد؛ مترجم شیوا امیرهدایی؛ مجله اطلاعات حکمت و معرفت ، اردیبهشت 1394، سال دهم، شماره 2، صفحه 17 تا 22 .
«گزارش مختصری درباره هجو¬نویسی فردوسی»، مجله قند پارسی، ۱۳۷۰، شماره ۲ و ۳.
«ماجرای چگونگی کشف یک نسخه خطی قدیمی دیوان حافظ در گور کهپور و تحشیه و چاپ آن»؛ مجله ایران نامه، بهار 1366 ، شماره 19 ، صفحه 489 تا 500 .
«نظری بر دیوان حافظ چاپ دکتر قاسم غنی و قزوینی چاپ دکتر خانلری»؛ مجله تحقیقات اسلامی، سال ششم، بهار و تابستان 1370 ، شماره 1 و 2 ، صفحه 330 تا 351 .
«نظری به ترجمه و مترجم احیاء العلوم»؛ مجله کیهان فرهنگی، مرداد و شهريور 1375 ، شماره 128 ، صفحه 32 تا 33 .
«نظری در دیوان حافظ چاپ دکتر خانلری»؛ مجله  ایران نامه ، پاییز 1367 ، شماره 25 ، صفحه 126 تا 141 . 
«نگاهی به فرقه نقطویه»؛ مترجم  زیب النساء علیخان؛ نویسنده  نذیر احمد ؛ مجله  کیهان فرهنگی ، مرداد 1372 ، شماره 100 ، صفحه 112 تا 115 .
«هیأت¬های سیاسی عادل شاهی به دربار شاه عباس صفوی»؛ نویسنده نذیر احمد ؛ مترجم رسول پیری؛ مجله بررسی¬های تاریخی، فروردین و اردیبهشت 1348، سال چهارم ، شماره 1 ، صفحه 283 تا 302 .
«یکی از قدیم‌ترین شروح مخزن الاسرار نظامی، نوشته شده در هند»؛ همایش بزرگداشت دکتر علی¬محمد کاردان، دوره 1؛ خرداد 1382، صفحه 81 تا 104 .
«یکی از قدیم‌ترین شروح مخزن الاسرار نظامی، نوشته شده در هند»؛ همایش بزرگداشت استاد نذیر احمد؛ دوره 1؛ اردیبهشت1382؛ صفحه 81 تا 104 . 
 

فعالیت‌های برجسته غیرمکتوب

1-در سال ۱۹۳۹ مدرک کارشناسی خود را گرفت و مدال طلای رتبۀ اوّلی را از آنِ خود ساخت.
2-در سال ۱۹۴۵ با گذراندن رساله‌ای، تحت عنوان «احوال و آثار ظهوری ترشیزی»، با راهنمایی پروفسور حسن رضوی به درجۀ دکتری در ادبیات نایل آمد.
3- در سال ۱۹۵۰ به عنوان استادیار، در دانشگاه لکهنو به کار مشغول شد.
4- در سال ۱۹۵۰ با گذراندن رساله‌ای با عنوان «شعرای فارسی‌زبان عصر عادل‌شاه» به مدرک فوق‌دکتری در ادبیات فارسی دست یافت.
5-در بین سال‌های ۵۶ـ۱۹۵۵ برای تکمیل اطلاعات خود، در زبان و ادب فارسی، به ایران سفر نمود .
6- استاد نذیر احمد پس از بازگشت به هند در سال ۱۹۵۷ به استخدام دانشگاه علیگر درآمد و سال‌ها ریاست بخش زبان فارسی و دانشکدۀ ادبیات را بر عهده داشت.
7-در سال ۱۹۸۹ ازطرف دانشگاه تهران به دریافت دکتری افتخاری نایل شد.
8-از بنیان‌گذاران انجمن استادان زبان فارسی هند است که خود نیز سال‌ها ریاست آن را بر عهده داشت.
9-از محضر استادانی چون سعید نفیسی، بدیع‌الزّمان فروزانفر، ذبیح‌الله صفا، پرویز ناتل خانلری و محمّد معین بهره‌ها برد .
10-درسال 1957 با استادحسن رضوی به عراق مسافرت کردند.
11-در سال 1973 برای شرکت در جشن یادبود ابوریحان بیرونی به تهران آمدند.
12-ایشان از سال 1965 در جلسه های نشریه انجمن اندوایرانیکا همیشه حضوری موثر داشتند.
 

جوایز و افتخارات

1-در سال ۱۹۷۷ رئیس‌جمهور هند به مناسبت تحقیقات ارزنده‌ای که در عرصۀ زبان و ادب فارسی انجام داده‌بود لوح افتخار به ایشان اهدا نمود.
2- در سال ۱۹۸۷ برندۀ جایزۀ فخرالدّین علی‌احمد و جایزۀ ادبی پدم شری گردید.
3-در سال ۱۹۸۷ جایزۀ امیرخسرو ازطرف انجمن امیرخسرو به ایشان داده شد.
4-در سال ۱۹۸۸ خانۀ فرهنگ جمهوری اسلامی ایران لقب «حافظ‌ شناس» به وی داد.
5-در سال ۱۹۸۰ انجمن استادان زبان فارسی هند، به پاس خدمات شایسته و پرارزش استاد، که در راه نشر و ترویج زبان فارسی انجام داده‌است، نشان «استاد ممتاز فارسی» را به وی اعطا نمود.
6-جایزۀ تاریخی و ادبی بنیاد دکتر محمود افشار را نیز در سال ۱۳۶۸ به پاس خدمات شایسته به زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره و تصحیح متون کهن فارسی دریافت نمود.
7- تجلیل از ایشان از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در سال 1382.